Đình Hoành Sơn- Di tích Quốc gia đặc biệt bên dòng sông Lam

Cập nhật: 08:29 | 30/11/2020
Nằm bên hữu ngạn Sông Lam thơ mộng, đình Hoành Sơn (xã Khánh Sơn, huyện Nam Đàn) hội tụ đầy đủ nhất tinh hoa văn hóa dân tộc.

Đình Hoành Sơn tọa lạc trên diện tích 1663,3m2 nằm bên hữu ngạn sông Lam, thuộc xóm 4, xã Khánh Sơn, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Thờ Uy Minh vương Lý Nhật Quang, con trai thứ 8 của vua Lý Thái Tổ, một người văn võ song toàn, tư chất hơn người. Tháng 11 năm 1041, vua Lý Thánh Tông đã xuống chiếu cho Lý Nhật Quang làm Tri châu Nghệ An. Ông đã có nhiều đóng góp lớn lao trong công cuộc xây dựng và bảo vệ vùng đất Nghệ An và quốc gia Đại Việt nên được người dân rước vào đình thờ. Bên cạnh đó, đền còn thờ đình còn thờ “Tứ vị thánh nương”.

dinh hoanh son di tich quoc gia dac biet ben dong song lam
Đình Hoành Sơn - Nơi thờ Uy Minh vương Lý Nhật Quang

Trước đây, đình có tên gọi là đình Nam Hoa, rồi đình Làng Ngang, thuộc tổng Nam Kim. Căn cứ theo các tư liệu cổ còn ghi chép lại thì đình Hoành Sơn được xây dựng vào tháng Chạp năm Nhâm Ngọ, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 23 (tức vào tháng 2 năm 1763) và hoàn thành vào cuối năm Quý Tỵ 1764.

Phong cách kiến trúc nghệ thuật điêu khắc ở đình Hoành Sơn mang dáng dấp của lối kiến trúc thế kỷ XVII –XVIII. Các vì kèo liên kết theo cấu trúc “chồng diêm”, có những bức chạm khắc “lưỡng long chầu nguyệt” rất đẹp. Các cột đình đều có đường kính trên 50cm và là cơ sở chịu lực của toàn bộ kết cấu đình.

Đình Hoành Sơn có 5 gian chính, 2 chái, 8 vì, 36 cột (16 cột cái, 20 cột phụ) với diện tích khoảng 150 m2, gồm 2 tòa Đại đình và Hậu cung phía sau tạo thành mặt bằng kiểu "chữ đinh" hay chữ T. Cột đình được làm bằng gỗ lim và chò chỉ, đường kính lớn, đều nhau. Rải đều trên 2 mái bằng gỗ lim tròn còn có 26 đường hoành và 42 đường xà, các đường chân thủy bao quanh.

dinh hoanh son di tich quoc gia dac biet ben dong song lam
Các vì kèo liên kết theo cấu trúc “chồng diêm”, có những bức chạm khắc “lưỡng long chầu nguyệt” rất đẹp

Được đánh giá là ngôi đình tiêu biểu nhất của miền Trung và là một trong những ngôi đình có quy mô lớn và nghệ thuật chạm khắc đẹp nhất cả nước. Nghệ thuật chạm khắc tại đây đạt đến trình độ tinh xảo, bậc thầy với mật độ chạm khắc dày đặc, đề tài phong phú, đa dạng, từ hình tượng “tứ linh”, “tứ quý”, các điển tích, điển cố thâm thúy đến các đề tài dân dã, tiêu biểu.

dinh hoanh son di tich quoc gia dac biet ben dong song lam
Những bức chạm khắc “lưỡng long chầu nguyệt” rất đẹp
dinh hoanh son di tich quoc gia dac biet ben dong song lam
Hình tượng “Phượng hàm thư”
dinh hoanh son di tich quoc gia dac biet ben dong song lam
Trong khi các đề tài dân dã hầu như không còn ở thế kỷ XVIII thì tại di tích này, các hình tượng đó vẫn phổ biến và được thể hiện rất sinh động như “chèo thuyền”, “đi cấy”, “thưởng trà”, “câu cá”…

Ví như hình tượng “Phượng hàm thư”, được thêu dệt dưới bàn tay “bậc thầy chạm khắc”. Phượng là một trong 4 tứ linh (long, ly, quy, phượng), với đặc điểm mỏ diều hâu, mắt giọt lệ, tóc trĩ, cổ rắn, vẩy cá chép, mình chim, đuôi công, chân hạc, móng chim ưng… phượng được coi là loài chim tiên, là biểu tượng cho vũ trụ. Về mặt nhận thức dân gian thì phượng là tượng trưng cho cõi tiên, cho thánh nhân, cho trí tuệ, cho sự khoan dung. Hình ảnh “phượng hàm thư” muốn nói lên khát vọng chinh phục tri thức, học hành, khoa cử, với hàm ý “phi trí bất hưng”. Cùng thể hiện mơ ước này là các hình ảnh “vinh quy bái tổ, hoạt cảnh thi ngạch quan võ, các sỹ tử xem điểm thi... vừa làm phong phú đề tài trang trí vừa thể hiện khát vọng của những đấng “nam nhi” mang hoài bão “phải có danh gì với non sông”.

Bên cạnh đó, hình tượng “Hổ phù ọe  mặt trăng” cũng là một biểu tượng cầu mùa, cầu no đủ, ấm no mà những “nghệ nhân” thời bấy giờ thể hiện qua những nét chạm khắc tinh xảo, tuyệt mĩ. Bởi vì, theo điển tích về Hổ phù, nếu con Hổ Phù nuốt hết mặt trăng thì năm đó sẽ mất mùa to hoặc có chiến tranh nhưng nếu Hổ phù không nuốt nổi mặt trăng mà phải “ọe ra” thì năm đó dân được mùa lớn, cuộc sống sung túc, ấm no.

dinh hoanh son di tich quoc gia dac biet ben dong song lam
2 con rồng lớn đang ôm cột hướng xuống mặt đất được chạm nổi ở gian chính

Cột đình ở gian chính được chạm nổi hình tượng 2 con rồng lớn đang ôm cột hướng xuống mặt đất. Trên mái đình có hình tượng rồng cuộn, hổ ngồi, nghê chầu; mái ngói được lợp âm dương. Giữa lớp ngói âm và ngói dương là một lớp đất sét được nhào trộn với trấu, tạo thành một chất liệu bền, dẻo có khả năng cách nhiệt tốt; ngói dương có 5 rãnh chẻ thoát nước; nền đình, sân đình được lát bằng gạch cẩm trang... Mặc dù trải qua nhiều trận lũ lớn, mưa bom bão đạn nhưng đến nay đình Hoành Sơn hầu như vẫn giữ được nét kiến trúc nguyên thủy. 

Điều đặc biệt, trong khi các đề tài dân dã hầu như không còn ở thế kỷ XVIII thì tại di tích này, các hình tượng đó vẫn phổ biến và được thể hiện rất sinh động như “chèo thuyền”, “đi cấy”, “thưởng trà”, “câu cá”…

Tương truyền, trong đình có hơn 100 pho tượng, nhưng vào trận lũ lịch sử năm 1978 và 1988 đã làm con đê chắn trước đình bị vỡ và nước đã cuốn trôi gần hết, nay chỉ còn lại 10 pho tượng. Trải qua hàng trăm năm, lũ lụt, chiến tranh, nhưng đến nay đình Hoành Sơn hẫu như vẫn giữ được nét kiến trúc nguyên thủy.

Đình Hoành Sơn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích lịch sử Quốc gia vào tháng 7/1984. Đến năm 2017, Đình Hoành Sơn được Thủ tướng Chính phủ công nhận là di tích Quốc gia đặc biệt. 

 

Vũ Thắng

  • Xin chờ trong giây lát...