Như một bộ hồ sơ văn hóa Việt

Cập nhật: 07:59 | 28/07/2021
Năm 1995, tôi được tham dự một sự kiện vô cùng ấn tượng tại trường Đại học Massachusetts ở Boston, Hoa Kỳ.    
nhu mot bo ho so van hoa viet
CCB Mỹ và Việt nam bàn phối hợp xây dựng bảo tàng chứng tích chiến tranh (minh họa)

Đó là lễ ra mắt tập thơ dịch mang tên “Thơ từ những tài liệu mang tên bị bắt giữ” (poems From the captured doccuments). Những bài thơ trong tập thơ này là thơ của những người lính giải phóng Việt Nam. Trong chiến tranh, quân đội  Mỹ đã thu giữ rất nhiều tài liệu từ phía những người lính giải phóng Việt Nam như quyết định kết nạp Đảng, lệnh chuyển quân, phiếu xuất kho, thư từ, sổ ghi chép…

Sau chiến tranh một thời gian, số tài liệu này được giải mật và Đại học Massachusetts, Hoa Kỳ đã có một bản sao hàng ngàn mét micro phim chụp các tài liệu này. Các nhà văn là cựu binh Mỹ làm việc cho Trung tâm William Joiner (nay là Viện William Joiner) đã đọc các tài liệu này và họ đã kinh ngạc khi phát hiện ra một điều vô cùng đặc biệt.

Đó là trong hầu hết các sổ tay ghi chép của những người lính giải phóng Việt Nam đều có hai thứ chung ở trong đó. Thứ nhất: Sổ tay nào cũng vẽ chim hòa bình đang bay. Thứ hai: Sổ tay nào cũng có thơ. Và các nhà thơ cựu binh Mỹ quyết định tuyển chọn dịch và xuất bản những bài thơ đó.

Tôi đã tham dự lễ ra mắt sách và được mời đọc một số bài thơ trong tập thơ. Tất cả những bài thơ trong tập thơ vang lên những bài ca đẹp đẽ và da diết về Tổ quốc, về quê hương, về mẹ, về vợ, về người yêu… Và giấc mơ lớn nhất trong những bài thơ ấy là giấc mơ chiến tranh kết thúc, để những người lính giải phóng được trở về với quê hương, với mẹ, cày cấy, gieo trồng trên đất đai, lấy vợ, lấy chồng sinh con đẻ cái. Vẻ đẹp của những bài thơ ấy lại chính là sức mạnh khổng lồ, đưa những người lính đi qua mọi thách thức, cái chết của chiến tranh và giành chiến thắng.

Sau chiến tranh, ở Mỹ có một lớp học đặc biệt về chiến tranh Việt Nam. Giáo sư, nhà thơ Lary Rottman, một cựu binh và cũng là một người bạn của các nhà văn Việt Nam sau này, là một trong những người khởi xướng ra lớp học đó. Trong lớp học, họ cho một số sinh viên Mỹ đóng vai một lính Mỹ và một sinh viên Mỹ khác đóng vai một người lính giải phóng Việt Nam.

Và người lính của mỗi bên đọc những trang nhật ký của mình. Người Mỹ đã nhận ra sự khác biệt hoàn toàn trong những trang nhật ký của những người lính ở hai phía. Và đồng thời cũng nhận ra sức mạnh tinh thần bất diệt của những người lính giải phóng Việt Nam. Đó là sức mạnh lớn nhất mà không loại vũ khí nào của quân đội Mỹ hay bất cứ quân đội xâm lược nào chiến thắng được.

Không có gì mang tính chính xác về cuộc chiến tranh hơn những trang nhật ký của những người lính. Bởi họ viết những trang nhật ký này là viết ngay tại chiến trường, viết những gì mà họ muốn nói nhất, khi biết rằng sau đó họ có thể mãi mãi không trở về với gia đình, với quê hương họ.

Họ viết trong đói khát, trong bom đạn, trong chết chóc. Chỉ khi cái chết cận kề thì tiếng nói con người mới vang lên trung thực nhất. Và sự trung thực ấy đã minh chứng cho tình yêu đất nước, yêu độc lập tự do không hề khiếp sợ và sự dâng hiến trọn vẹn của họ cho đất nước.

Bộ sách Nhật ký thời chiến Việt Nam mang một giá trị lớn lao, mà ngay lúc này chúng ta cũng chưa nhận ra hết giá trị của những trang nhật ký ấy. Nhiều năm sau chiến tranh Việt Nam, nhiều nhà nghiên cứu chiến tranh của Mỹ đã khẳng định: phát hiện lớn nhất của người Mỹ trong chiến tranh Việt Nam, là phát hiện ra nền văn hóa Việt Nam.

Bởi thế mà những trang nhật ký của những người lính giải phóng Việt Nam đã trở thành một giá trị vô cùng to lớn, làm nên bộ hồ sơ đặc biệt về văn hóa Việt Nam, chứ không chỉ đơn thuần là một loại hồ sơ đặc biệt về cuộc chiến tranh giải phóng đất nước. Bởi tôi nghĩ, trước sự sống còn của một dân tộc, nền văn hóa của dân tộc đó được chứng minh rõ ràng nhất và bền vững nhất.

NV Nguyễn Quang Thiều